زمان تقریبی مطالعه: 7 دقیقه
 

ابن ابی الدنیا






اِبْن‌ِ اَبِی‌الدُّنیا، ابوبکر عبدالله‌ بن‌ محمد بن‌ عُبَیْد بن‌ سُفیان‌ بن‌ قَیس‌ قُرَشی‌ (۲۰۸-۲۸۱ق‌/۸۲۳ -۸۹۴م‌)، راوی‌ و محدّث می‌باشد‌.


۱ - اساتید حدیث



وی‌ حدیث‌ را از راویان‌ بسیار، از آن‌ میان‌ محمد بن‌ حسین‌ بُرْجُلانی‌، ابویوسف‌ احمد بن‌ جمیل‌ مروزی‌ و علی‌ بن‌ جَعْد جوهری‌ فراگرفت‌.
[۱] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
[۲] ابن‌ ابی‌حاتم‌، محمد، الجرح‌ و التعدیل‌، ج۵، ص۱۶۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۷۱ق‌/ ۱۹۵۲م‌.

ذهبی‌ ضمن‌ اشاره‌ به‌ اینکه‌ نخستین‌ استادِ او سعید بن‌ سُلیمان‌ سَعْدویه‌ واسطی‌ بوده‌، گروه‌ بی‌شماری‌ از آنان‌ را نام‌ برده‌ است‌.
[۳] ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیراعلام‌النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنوُوط و علی‌ ابوزید، ج۱۳، ص۳۹۷-۳۹۹، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.


۲ - راویان حدیث



کسانی‌ چون‌ حارث‌ بن‌ ابی‌اسامه‌، محمد بن‌ خلف‌ وکیع‌، محمد بن‌ خلف‌ بن‌ مرزبان‌، عبیدالله‌ بن‌ عبدالرحمان‌ السکری‌ و عمر بن‌ سعد قراطیسی‌ از وی‌ حدیث‌ نقل‌ کرده‌اند.
[۴] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
[۵] ابن‌ ابی‌یعلی‌، محمد، طبقات‌الحنابلة به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، ج۱، ص۱۹۲ -۱۹۳، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌/۱۹۵۲م‌.
[۶] ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌التهذیب‌، ج۶، ص۱۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۵- ۱۳۲۷ق‌.
[۷] ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌التهذیب‌، ج۶، ص۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۵- ۱۳۲۷ق‌.


۳ - تهذیب اخلاق



ابن‌ ابی‌الدنیا در روزگار خود واعظ و سخنور مشهوری‌ بود و زندگی‌ مُنزّهی‌ داشت‌ و از احترام‌ ویژه‌ای‌ برخوردار بود. آثار بازمانده‌ از او که‌ تلفیقی‌ از شعر و ادب‌ و حدیث‌ است‌، نشانگر آن‌ است‌ که‌ وی‌ به‌ تهذیب‌ اخلاق‌ عشق‌ می‌ورزیده‌ است‌. از این‌ رو در بین‌ آثار او کتاب‌هایی‌ در نکوهش‌ تنگ‌چشمی‌، ستمکاری‌، هوسرانی‌، رشک‌ورزی‌، ناسزاگویی‌ و پرستش‌ سرای‌ ناپایدار اختصاص‌ یافته‌ است‌.

۴ - مذهب



طوسی‌
[۸] طوسی‌، محمد، فهرست‌، به‌ کوشش‌ محمود رامیار، ج۱، ص‌۱۹۴، مشهد، ۱۳۵۱ش‌.
و اردبیلی‌
[۹] اردبیلی‌، محمد، جامع‌الرواة، ج۱، ص۵۰۳، قم‌، ۱۳۳۱ش‌.
او را «عامی‌مذهب‌» معرفی‌ کرده‌اند و بغدادی‌ او را شافعی‌مذهب‌ خوانده‌ است.‌
[۱۰] بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیةالعارفین‌، ج۱، ص۴۴۱استانبول‌، ۱۹۵۱- ۱۹۵۵م‌.


۵ - معلم فرزندان خلفای عباسی



وی‌ به ‌رغم‌ اینکه‌ پدرانش‌ از موالی‌ بنی‌ امیه‌ بودند، در اواخر عمر به‌ سبب‌ شهرت‌ و آوازه نیکو معلم‌ چند تن‌ از فرزندان‌ خلفای‌ عباسی‌ شد.
[۱۱] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
[۱۲] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.


۶ - درگذشت



وی‌ در جمادی‌ الاول‌ ۲۸۱/اوت‌ ۸۹۴ در بغداد درگذشت‌.
یوسف‌ بن‌ یعقوب‌ قاضی‌ بن‌ اسماعیل‌ بصری‌ بر جنازه او نمازگزارد، آنگاه‌ در شونیزیه‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.
[۱۳] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، ج۱۰، ص۹۱، تاریخ‌ بغداد، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
[۱۴] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
[۱۵] ابن‌ کثیر، الدایة و النهایة، ج۱۱، ص۷۱، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
و اسماعیل‌ بن‌ اسحاق‌ قاضی‌ درباره او گفته‌ است‌: «دانش‌ بسیاری‌ همراه‌ با او مرد».
[۱۶] خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۹۱، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.


۷ - آثار



ابن‌ ابی‌الدنیا تألیفات‌ بسیار داشته‌ و ابن‌ جوزی‌
[۱۷] ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
شمار دست‌نوشته‌های‌ او را بیش‌ از ۱۰۰ دانسته‌ است‌. سبط بن‌ جوزی‌ بیش‌ از ۱۳۰ اثر او را شخصاً می‌شناخته‌ است‌. ابن‌ کثیر بنابر روایتی‌ تعداد تألیفات‌ منسوب‌ به‌ وی‌ را نزدیک‌ به‌ ۳۰۰ اثر نوشته‌ است‌.
[۱۸] ابن‌ کثیر، الدایة و النهایة، ج۱۱، ص۷۱، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.

با بررسی‌ فهارس‌ نسخ‌ خطی‌ موجود در مرکز دائرةالمعارف‌ بزرگ‌ اسلامی‌ ۵۵ کتاب‌ و رساله‌ منسوب‌ به‌ ابن‌ ابی‌الدّنیا شناخته‌ شده‌ است‌ که‌ ۱۴ اثر از این‌ تعداد تاکنون‌ چاپ‌ و نشر یافته‌ و بقیه‌ به‌ صورت‌ دستنویس‌ در کتاب‌خانه‌های‌ کشورهای‌ مختلف‌ موجود است‌. برخی‌ از عناوین‌ نسخ‌ خطی‌ آثار وی‌ اینهاست‌: الاربعین‌ حدیثاً اعطاءالسائل‌؛ اهوال‌ القیامة
[۱۹] ظاهریه‌، خطی‌، ج۲، ص۲۲۸، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
التهجد و قیام‌اللیل؛‌
[۲۰] سید، خطی‌، ج۱، ص۱۷۹.
حلم‌ معاویة؛
[۲۱] ظاهریه‌، خطی‌، ج۱، ص۹۴، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
ذم‌ّالدنیا؛
[۲۲] ظاهریه‌، خطی‌، ج۲، ص۲۴۰، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
العزلة و الانفراد؛
[۲۳] سید، خطی‌، ج۱، ص۱۸۲.
فضل‌ شهر رمضان‌؛ مداراة الناس‌؛ المطر و الرعد و البرق‌ و الریح‌؛
[۲۴] کوپریلی‌، خطی‌، ج۱، ص۲۰۰.
الهم‌ّ و الحزن‌؛ هواتف‌ الجن‌ّ.
[۲۵] خدیویه‌، خطی‌، ج۱، ص۴۴۹.


۷.۱ - آثار چاپ شده


آثار چاپ‌ شده‌ وی‌ اینهاست‌: الاولیاء (قاهره‌، ۱۹۳۵م‌)؛ التوکل‌ علی‌ الله‌ عزوجل‌ (بیروت‌، ۱۹۸۷م‌)؛ حسن‌الظن‌ بالله‌ (قاهره‌، ۱۹۳۵)؛ الحلم‌ و ذم‌ الفحش‌ (قاهره‌، ۱۹۳۵م‌)؛ ذم‌الملاهی‌، رابسون‌ این‌ اثر را در ۱۹۳۸م‌ به‌ همراه‌ بوارق‌الالماع‌ مجدالدین‌ طوسی‌ غزالی‌ ترجمه‌ و منتشر کرده‌ است‌؛ الشکر (قاهره‌، ۱۹۷۸م‌)، نخستین‌ چاپ‌ انتقادی‌ این‌ کتاب‌ به‌ کوشش‌ احمد بن‌ محمد طاحون‌ صورت‌ گرفته‌ است‌؛ الصمت‌ و آداب‌اللسان‌، عبدالرحمان‌ خلف‌ چاپ‌ انتقادی‌ این‌ کتاب‌ را در ۱۴۰۶ق‌/ ۱۹۸۶م‌ در بیروت‌ منتشر کرده‌ است‌؛ العقل‌ و فضله‌ (قاهره‌، ۱۹۴۶م‌)؛ الفرج‌ بعد الشدة، در ۱۳۱۳ق‌ در الله‌آباد، در ۱۳۲۳ق‌ در احمدآباد، در ۱۹۰۶م‌ در قاهره‌ و در ۱۹۸۷م‌ با تعلیقات‌ ابی‌حنیفه‌ عبیدالله‌ بن‌ عالیه‌ در قاهره‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌؛ قضاءالحوائج‌ و بعض‌الاصطناع‌ (قاهره‌، ۱۹۳۵م‌)؛ مجانی‌الدعوة (بمبئی‌، ۱۹۷۲م‌)؛ مجموعة رسائل‌ لابن‌ ابی‌الدنیا (قاهره‌، ۱۹۳۵م‌)؛ مقتل‌ امیرالمؤمنین‌، به‌ کوشش‌ عبدالعزیز طباطبائی‌، ۱۴۰۸ق‌؛ مکارم‌الاخلاق‌، به‌ کوشش‌ جیمز بلمی‌، بیروت‌، ۱۹۷۳م‌؛ المنتقی‌ من‌ کتاب‌ الرهبان‌، در ۱۹۵۶م‌ به‌ کوشش‌ صلاح‌الدین‌ المنجد در قاهره‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌؛ من‌ عاش‌ بعد الموت‌ (بیروت‌، ۱۹۸۷م‌)؛ الیقین‌ (بیروت‌، ۱۹۸۶م‌).
برای‌ آگاهی‌ بیشتر از نام‌ و مشخصات‌ تألیفات‌ وی‌ به‌ «معجم‌ مصنفّات‌ ابن‌ ابی‌الدنیا»
[۲۶] صلاح‌الدین‌، «معجم‌ مصنفات‌ ابن‌ ابی‌الدنیا»، مجلة مجمع‌اللغة العربیة بدمشق‌، س‌ ۴۹، شم ۳، ۱۳۹۴ق‌/۱۹۷۴م‌.
مراجعه‌ شود.

۸ - فهرست منابع



(۱) ابن‌ ابی‌حاتم‌، محمد، الجرح‌ و التعدیل‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۷۱ق‌/ ۱۹۵۲م‌.
(۲) ابن‌ ابی‌الدنیا، عبدالله‌، مکارم‌الاخلاق‌، به‌ کوشش‌ جیمز بلمی‌، بیروت‌، ۱۳۹۲ق‌/ ۱۹۷۳م‌.
(۳) ابن‌ ابی‌یعلی‌، محمد، طبقات‌الحنابلة به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌/۱۹۵۲م‌.
(۴) ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
(۵) ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌التهذیب‌، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۵- ۱۳۲۷ق‌.
(۶) ابن‌ کثیر، الدایة و النهایة، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
(۷) اردبیلی‌، محمد، جامع‌الرواة، قم‌، ۱۳۳۱ش‌.
(۸) بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیةالعارفین‌، استانبول‌، ۱۹۵۱- ۱۹۵۵م‌.
(۹) خدیویه‌، خطی‌.
(۱۰) خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
(۱۱) ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیراعلام‌النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنوُوط و علی‌ ابوزید، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.
(۱۲) سید، خطی‌.
(۱۳) طوسی‌، محمد، فهرست‌، به‌ کوشش‌ محمود رامیار، مشهد، ۱۳۵۱ش‌.
(۱۴) ظاهریه‌، خطی‌، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
(۱۵) فهرس‌التمهیدی‌ لمخطوطات‌المصورة، قاهره‌، ۱۹۴۸م‌.
(۱۶) کوپریلی‌، خطی‌.
(۱۷) منجد، صلاح‌الدین‌، «معجم‌ مصنفات‌ ابن‌ ابی‌الدنیا»، مجلة مجمع‌اللغة العربیة بدمشق‌، س‌ ۴۹، شم ۳، ۱۳۹۴ق‌/۱۹۷۴م‌.

۹ - پانویس


 
۱. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
۲. ابن‌ ابی‌حاتم‌، محمد، الجرح‌ و التعدیل‌، ج۵، ص۱۶۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۷۱ق‌/ ۱۹۵۲م‌.
۳. ذهبی‌، شمس‌الدین‌ محمد، سیراعلام‌النبلاء، به‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنوُوط و علی‌ ابوزید، ج۱۳، ص۳۹۷-۳۹۹، بیروت‌، ۱۴۰۴ق‌/۱۹۸۴م‌.
۴. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
۵. ابن‌ ابی‌یعلی‌، محمد، طبقات‌الحنابلة به‌ کوشش‌ محمد حامد الفقی‌، ج۱، ص۱۹۲ -۱۹۳، قاهره‌، ۱۳۷۱ق‌/۱۹۵۲م‌.
۶. ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌التهذیب‌، ج۶، ص۱۲، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۵- ۱۳۲۷ق‌.
۷. ابن‌ حجر، احمد، تهذیب‌التهذیب‌، ج۶، ص۱۳، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۲۵- ۱۳۲۷ق‌.
۸. طوسی‌، محمد، فهرست‌، به‌ کوشش‌ محمود رامیار، ج۱، ص‌۱۹۴، مشهد، ۱۳۵۱ش‌.
۹. اردبیلی‌، محمد، جامع‌الرواة، ج۱، ص۵۰۳، قم‌، ۱۳۳۱ش‌.
۱۰. بغدادی‌، اسماعیل‌ پاشا، هدیةالعارفین‌، ج۱، ص۴۴۱استانبول‌، ۱۹۵۱- ۱۹۵۵م‌.
۱۱. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۸۹، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
۱۲. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
۱۳. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، ج۱۰، ص۹۱، تاریخ‌ بغداد، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
۱۴. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۹، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
۱۵. ابن‌ کثیر، الدایة و النهایة، ج۱۱، ص۷۱، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
۱۶. خطیب‌ بغدادی‌، احمد، تاریخ‌ بغداد، ج۱۰، ص۹۱، بیروت‌، دارالکتب‌ العربیة.
۱۷. ابن‌ جوزی‌، عبدالرحمان‌، المنتظم‌، ج۵، ص۱۴۸، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۵۷ق‌/ ۱۹۳۸م‌.
۱۸. ابن‌ کثیر، الدایة و النهایة، ج۱۱، ص۷۱، قاهره‌، ۱۳۵۱- ۱۳۵۸ق‌.
۱۹. ظاهریه‌، خطی‌، ج۲، ص۲۲۸، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
۲۰. سید، خطی‌، ج۱، ص۱۷۹.
۲۱. ظاهریه‌، خطی‌، ج۱، ص۹۴، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
۲۲. ظاهریه‌، خطی‌، ج۲، ص۲۴۰، (ادب‌، تاریخ‌، علوم‌ قرآنی‌، مجامیع‌).
۲۳. سید، خطی‌، ج۱، ص۱۸۲.
۲۴. کوپریلی‌، خطی‌، ج۱، ص۲۰۰.
۲۵. خدیویه‌، خطی‌، ج۱، ص۴۴۹.
۲۶. صلاح‌الدین‌، «معجم‌ مصنفات‌ ابن‌ ابی‌الدنیا»، مجلة مجمع‌اللغة العربیة بدمشق‌، س‌ ۴۹، شم ۳، ۱۳۹۴ق‌/۱۹۷۴م‌.


۱۰ - منبع


مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن‌ابی‌الدنیا»، ج۲، ص۸۰۳.    


رده‌های این صفحه : حدیث شناسی | محدثین اهل سنت




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.